zwučowanje
zrozumjace čitanje
Čitanski test ma štyri dźěle. W pruwowanskej situaciji maće za njón
60 mjeńšin chwile.
K tekstam słušeja nadawki. Naklikńće prawu wotmołwu!
Sće w prěnim dźělu wotrězka čitanje. Spjelńće nadawki a klikńće po tym na „dale“. Potom započina so druhi dźěl. Hdyž sće wšitke štyri dźěle absolwował/absolwowała, zhoniće wuslědk.
Přečitajće sej teksty A do Č a nadawki 1 do 6. Wuzwolće k nadawkam jednu prawu wotmołwu.
Hilfestellung:
Ordnen Sie fünf Texten die passende Überschrift zu.
Sće w druhim dźělu wotrězka čitanje. Spjelńće nadawki a klikńće po tym na „dale“.
Potom započina so třeći dźěl. Hdyž sće wšitke štyri dźěle absolwował/absolwowała, zhoniće wuslědk.
Přečitajće sej tekst a tekstowe wurězki A do E. Přirjadujće prózdnym městnam w teksće so hodźace wurězki.
Hołbje a čłowjek
Hišće před něšto lětdźesatkami słušeše k wobrazej kóždeho burskeho abo farskeho dwora hołbjenc połny hołbjow. Tole je so změniło. Dźensa wuhladaš hołbje zwjetša jenož hišće na naměstach w městach. Hołbje drje kóždy znaje, ale lědma štó wo nich něšto wjace wě. ( 7 )
Hołbje su mjenujcy prěnja pjerizna, kotruž bě čłowjek domestikował. Hižo 4500 do Chrystusa su so prěnje hołbje plahowali, najprjedy drje hłownje jich dobreho mjasa a jeji dla. Čłowjek spózna tež bórze wurjadnu zamóžnosć hołbjow, so přez daloke distancy orientować, a wuži kajkosć za posrědkowanje powěsćow. Listowe hołbje docpěja spěšnosć 160 km na hodźinu a leća bjeze wšeho 1000 km wob dźeń. Něhdy zasadźowachu so hłownje při wojerskich rozestajenjach, ale tež za wjesołe powěsće. Farao Ramses II. da na přikład w lěće 1279 do Chr. přez listowe hołbje radostnu powěsć wo swojim krónowanju wozjewić. ( 8 )
Listowe hołbje namakaja mjenujcy jenož puć wróćo: domoj. Tuž dyrbjachu so za dalši posrědkowanski lět zaso na wuchadźišćo posyłki dowjezć. Strach hrožeše hołbjam tež přez pazoraki, wosebje sokoły, kiž běchu wot přećiwneje strony dresěrowane a hołbje w powětře napadnychu. Někotre listowe hołbje so za swoje wurjadne wukony samo wuznamjenichu. Dźensa plahuja so nimale jenož hišće za sportowe wubědźowanja.
Hołbjacy porik wostanje sej čas žiwjenja swěrny. Tohodla česća so hołbje jako symbol lubosće. Wo lubowacymaj so praji, zo kurkotataj kaž tujawce. Běły hołb je we wjele kulturach symbol měra. Běše to hołb, kiž přileća z oliwowej hałžku do Noachoweje archi wróćo, pokazujo tak na spočatk noweho žiwjenja a na měr mjez čłowjekom a Bohom. W křesćanstwje je hołb symbol Swjateho Ducha a měra, w islamje steji za swěru, w grjekskej mytologiji za lubosć.
( 9 ) Na tři do pjeć milionow tutych hołbjow bě we wuchodnych kónčinach USA a Kanady žiwe. We wulkich mnóstwach buchu zatřělene a zjědźene, dobreho mjasa a konkurencneho myslenja farmarjow dla. Z přiběracym techniskim postupom so hońtwa na nje přiwótři. 1896 eksistowaše jenož hišće rój z něhdźe 250 000 pućowacymi hołbjemi a bu na jeničkim dnju spotřělany. Posledni eksemplar zahiny w lěće 1914 w zwěrjencu ameriskeho města Cincinnati.
Tež pola nas je so wobraz wo hołbjach w zašłych lětdźesatkach chětro změnił. Běchu-li hołbje něhdy raz woblubowane, tak so jich dźensa někotryžkuli grawa. Wosebje w městach wuhladaš roje hołbjow. Po Druhej swětowej wójnje namakachu w ruinach a rozpadankach idealne wuměnjenja za hnězdźenje a so tuž dźakowano swojemu spěšnemu róstej a wuwiću rozmnožichu. W ludnosći so husto twjerdźi, zo hołbje chorosće přenošuja a zo jich hnój wšelaki twarski material, wosebje pěskowc, kóncuje.
( 10 ) Škody na twarjenjach abo pěskowcowych skulpturach zawinuja so mjenujcy w prěnim rjedźe přez kisały dešć, wotpłuny a přirodne rozprochnjenje. Wobhladujmy hołbje radšo bjez zasudźenjow jako to, štož su: symbol za wšo dobre.
Sće w třećim dźělu wotrězka čitanje. Spjelńće nadawki a klikńće po tym na „dale“.
Potom započina so dalši dźěl. Hdyž sće wšitke dźěle absolwował/absolwowała, zhoniće wuslědk.
Přečitajće sej tekst a nadawki 11 do 14. Rozsudźće, hač wotpowěduja twjerdźenja nadawkow 11 do 14 tekstej (prawje) abo nic (wopak).
Šula a přichod delnjoserbšćiny
Nam wšitkim je wědome, kak wohrožena delnjoserbšćina je, kak mało rěčnikow ma. Wuslědki wědomostneho přepytowanja wučby serbšćiny na braniborskich zakładnych šulach tole wobkruća. Njeje to přičiny dosć, so w rěčnym kubłanju skónčnje na nowy puć zwažić? Załoženje imersiwneje delnjoserbskeje zakładneje šule móhło rozrisanje nětčišeje mizery być a šansa za wozrodźenje delnjoserbšćiny.
Po metodźe imersije dźěła so hižo wuspěšnje we Witaj-pěstowarnjach. Dźěći přiswojeja sej serbšćinu, z tym zo so z nimi we wšědnym dnju přeco konsekwentnje serbsce rěči. Tak twori so přirodny serbski rěčny rum, hdźež je serbšćina cyle samozrozumliwy komunikaciski srědk a nic jenož předmjet wuwučowanja. To měł tež zaměr modeloweje zakładneje šule być. Ma-li so mjenujcy delnjoserbšćina wozrodźić, so přirodnje wot generacije ke generacaciji w swójbach dale dawać - potom njedosaha, hdyž słyša dźěći rěč jeničce w předmjeće serbšćina a wubranych bilingualnje wuwučowanych předmjetach. Serbšćina měła cyłe šulske žiwjenje postajeć: přestawki, cyłodnjowske poskitki, rjadowniske jězby atd., wosebje pak cyły wobłuk wučby, njewotwisnje wot předmjetow. To by wotpowědowało metodźe imersije. Wšě komunikaciske poćahi bychu serbskorěčne byli: wučer-šuler, wučer-wučer, šuler-šuler.
Zakładna šula je za imersiwnu wučbu predestinowana. Dźěći su so hižo w pěstowarni na serbskorěčny wobchad zwučili a starši koncept podpěraja. Předmjety njejsu překisane z fachowej leksiku. Na rozdźěl k wyšim schodźenkam je tu skerje móžno, so na spěchowanje rěče koncentrować. Centralnu rólu hraja při tym wučerjo. Wšitcy měli běžnje serbsce rěčeć a wuwučować móc. Runje tak njeparujomne je pozitiwne nastajenje wšitkich k samozrozumliwemu nałožowanju rěče a metodiki. To njeby jenož šulerjam tylo, ale tež wučerjam samym.
Za modelowu imersiwnu šulu, z kotrejž je zwjazana nadźija na wozrodźenje delnjoserbšćiny, bychu so dyrbjeli politiske puće runać. Trjeba by było z hinašimi hač tuchwilnje płaćacymi měritkami měrić – na přikład, hdyž dźe wo minimalnu ličbu šulerjow za přizwolenje rjadownje resp. šule. Abo wo transport šulerjow. Kubłanišćo měło přistupne być dźěćom z cyłeho serbskeho sydlenskeho ruma Braniborskeje. Woženje šulerjow ze zdalenišich wjeskow do šule by so dyrbjało přez wurjadne rjadowanja zaručić. Na dołhu dobu widźane móhła so přez tutych šulerjow serbšćina zaso tam zadomić, hdźež bě hižo zhubjena.
Dale měła šula wudźeržować kontakty a wuměny za hranicami Braniborskeje – na př. do Hornjeje Łužicy. Dožiwjenje tamnišeho samozrozumliweho, intaktneho serbskorěčneho žiwjenja w šuli a zwonka njeje (přez rjadowniske jězby, šulerske wuměny, listowe přećelstwa a podobne) móhła sylna motiwacija za jich rěčne zadźerženje a kulturny angažement być. Pozitiwne dožiwjenja wuměnow móža tež wuwědomjenju swojeje identity, přisłušnosće polěkować. Podobne efekty móhli měć zetkanja z druhimi europskimi mjeńšinami. Z přidatnym poskitkom dalšich rěčow njeby modelowa šula jenož swětłownja serbšćiny była, ale tež pioněr mjezynarodnych stykow w regionje.
Wězo bychu někotre lětka zašli, prjedy hač bychu wuspěchi imersiwneje serbskeje zakładneje šule widźomne płody njesli. Tute bychu so potencěrowali, ručež bychu so prěni absolwenća zaso do systema nawróćili: jako serbsce rěčacy starši, wučerjo a kubłarjo, kotřiž rěč swojim dźěćom a šulerjam cyle přirodnje dale dawaja. Jenož z nimi móže so wozrodźenje serbšćiny poradźić. Wězo dyrbi so najprjedy tójšto zakładnych, nic runjewon lochko rozrisajomnych prašenjow zrjadować, prjedy hač móže so tajka šula zeskutkownić. Tuž njewahajmy a dajmy so skónčnje do diskusije!
Awtor je dobreje mysle, zo su jeho předstawy realizujomne.
Přinošk wotbłyšćuje indirektnje, w kotrych dypkach serbskorěčne kubłanje tuchwilu zapraja.
W teksće wuswětleja so zakładne principy šule, kotraž budźe so za někotre lěta załožić.
Załoženje jeničkeje šule ma delnjoserbšćinu wuchować.
Sće w druhim wotrězku třećeho dźěla wotrězka čitanje. Spjelńće nadawki a klikńće po tym na „dale“. Potom započina so štwórty dźěl. Hdyž sće wšitke štyri dźěle absolwował/absolwowała, zhoniće wuslědk.
Přečitajće sej tekst znowa a k tomu nadawkaj 15 a 16. Rozsudźće, hač wotpowědujetej zjeći w nadawkomaj 15 a 16 tekstej (prawje) abo nic (wopak).
Šula a přichod delnjoserbšćiny
Nam wšitkim je wědome, kak wohrožena delnjoserbšćina je, kak mało rěčnikow ma. Wuslědki wědomostneho přepytowanja wučby serbšćiny na braniborskich zakładnych šulach tole wobkruća. Njeje to přičiny dosć, so w rěčnym kubłanju skónčnje na nowy puć zwažić? Załoženje imersiwneje delnjoserbskeje zakładneje šule móhło rozrisanje nětčišeje mizery być a šansa za wozrodźenje delnjoserbšćiny.
Po metodźe imersije dźěła so hižo wuspěšnje we Witaj-pěstowarnjach. Dźěći přiswojeja sej serbšćinu, z tym zo so z nimi we wšědnym dnju přeco konsekwentnje serbsce rěči. Tak twori so přirodny serbski rěčny rum, hdźež je serbšćina cyle samozrozumliwy komunikaciski srědk a nic jenož předmjet wuwučowanja. To měł tež zaměr modeloweje zakładneje šule być. Ma-li so mjenujcy delnjoserbšćina wozrodźić, so přirodnje wot generacije ke generacaciji w swójbach dale dawać - potom njedosaha, hdyž słyša dźěći rěč jeničce w předmjeće serbšćina a wubranych bilingualnje wuwučowanych předmjetach. Serbšćina měła cyłe šulske žiwjenje postajeć: přestawki, cyłodnjowske poskitki, rjadowniske jězby atd., wosebje pak cyły wobłuk wučby, njewotwisnje wot předmjetow. To by wotpowědowało metodźe imersije. Wšě komunikaciske poćahi bychu serbskorěčne byli: wučer-šuler, wučer-wučer, šuler-šuler.
Zakładna šula je za imersiwnu wučbu predestinowana. Dźěći su so hižo w pěstowarni na serbskorěčny wobchad zwučili a starši koncept podpěraja. Předmjety njejsu překisane z fachowej leksiku. Na rozdźěl k wyšim schodźenkam je tu skerje móžno, so na spěchowanje rěče koncentrować. Centralnu rólu hraja při tym wučerjo. Wšitcy měli běžnje serbsce rěčeć a wuwučować móc. Runje tak njeparujomne je pozitiwne nastajenje wšitkich k samozrozumliwemu nałožowanju rěče a metodiki. To njeby jenož šulerjam tylo, ale tež wučerjam samym.
Za modelowu imersiwnu šulu, z kotrejž je zwjazana nadźija na wozrodźenje delnjoserbšćiny, bychu so dyrbjeli politiske puće runać. Trjeba by było z hinašimi hač tuchwilnje płaćacymi měritkami měrić – na přikład, hdyž dźe wo minimalnu ličbu šulerjow za přizwolenje rjadownje resp. šule. Abo wo transport šulerjow. Kubłanišćo měło přistupne być dźěćom z cyłeho serbskeho sydlenskeho ruma Braniborskeje. Woženje šulerjow ze zdalenišich wjeskow do šule by so dyrbjało přez wurjadne rjadowanja zaručić. Na dołhu dobu widźane móhła so přez tutych šulerjow serbšćina zaso tam zadomić, hdźež bě hižo zhubjena.
Dale měła šula wudźeržować kontakty a wuměny za hranicami Braniborskeje – na př. do Hornjeje Łužicy. Dožiwjenje tamnišeho samozrozumliweho, intaktneho serbskorěčneho žiwjenja w šuli a zwonka njeje (přez rjadowniske jězby, šulerske wuměny, listowe přećelstwa a podobne) móhła sylna motiwacija za jich rěčne zadźerženje a kulturny angažement być. Pozitiwne dožiwjenja wuměnow móža tež wuwědomjenju swojeje identity, přisłušnosće polěkować. Podobne efekty móhli měć zetkanja z druhimi europskimi mjeńšinami. Z přidatnym poskitkom dalšich rěčow njeby modelowa šula jenož swětłownja serbšćiny była, ale tež pioněr mjezynarodnych stykow w regionje.
Wězo bychu někotre lětka zašli, prjedy hač bychu wuspěchi imersiwneje serbskeje zakładneje šule widźomne płody njesli. Tute bychu so potencěrowali, ručež bychu so prěni absolwenća zaso do systema nawróćili: jako serbsce rěčacy starši, wučerjo a kubłarjo, kotřiž rěč swojim dźěćom a šulerjam cyle přirodnje dale dawaja. Jenož z nimi móže so wozrodźenje serbšćiny poradźić. Wězo dyrbi so najprjedy tójšto zakładnych, nic runjewon lochko rozrisajomnych prašenjow zrjadować, prjedy hač móže so tajka šula zeskutkownić. Tuž njewahajmy a dajmy so skónčnje do diskusije!
Awtor přinoška namołwja, so zmužić a zhromadnje wutworjenje wurjadneje delnjoserbskeje zakładneje šule chutnje wotwažować. Z tajkej zwjazuje nadźiju, zo so poradźi, delnjoserbšćinu wozrodźić a ličbu ludźi, kotřiž ju cyle přirodnje wšědnje wužiwaja, bytostnje rozšěrić. Strózbje a wěcownje rozłožuje swoje předstawy wo naprawach, z kotrymiž hodźi so tutón zaměr docpěć – skedźbnjejo na to, zo je same spjelnjenje wuměnjenjow hižo wužadace předewzaće. Je přeswědčeny, zo jedna so wo naročny, tola jenički puć, zhubjenju delnjoserbšćiny zadźěwać.
W přinošku wužiwa awtor składnosć, zo by pokazał, kak měła delnjoserbska zakładna šula prawje dźěłać, jeli ma so serbšćina w Braniborskej wobchować a wožiwić. Hačrunjež so tuchwilu praktikowany wobjim serbsce podawaneje wučby jenož skrótka njeposrědnje narěči a šwika, zawostaja přinošk zaćišć, zo so awtor na dotalnym postupowanju w serbskorěčnym kubłanju zhorda postorkuje. Runočasnje poskića rjad mysličkow, kotrež poruča jako nowotarske a dotalne njedostatki wotstronjace. Jich realizacija by atraktiwnosći delnjoserbskeje šule a rěče přinošowała.
Sće w štwórtym dźělu wotrězka čitanje. Spjelńće nadawki a klikńće po tym na „dale“. Potom zhoniće wuslědk wotrězka čitanje.
Přečitajće sej najprjedy nadawki 17 do 23. Potom čitajće wěcny tekst. Naklikńće prawu wotmołwu.
Jejka, hrajki, šćerkawy
W napodobnjence słowjanskeho hrodźišća z 9./10. lětstotka njedaloko Raduša je jedyn z najmodernišich archeologiskich muzejow Němskeje. W nim prezentuja so namakanki z wurywanjow we wobłuku wudobywanja brunicy w Delnjej Łužicy. Byrnjež so wo słowjanske hrodźišćo jednało, napadnje, zo so słowjanski aspekt we wustajeńcy w relatiwnje snadnej měrje jewi. Pozadk je, zo prezentuja so wšě časowe doby, z kotrychž su so při tudyšich wurywanjach namakanki dokumentowali. „Njehladajo na to pak móhł so słowjanski čas šěršo wobjednawać“, měni nowa wědomostna sobudźěłaćerka muzeja Karin Schlichting. „Po mojim měnjenju je słowjanski srjedźowěk zasadnje w muzejach Braniborskeje podreprezentowany. Tole ma njesławnu tradiciju a wotbłyšćuje so tež w akademiskich nahladach. Tak so na přikład hač do dźensnišeho twjerdźi, zo je keramika słowjanskich rodow njerjana a primitiwna. Tež nam studentam je so tole na uniwersiće tróšku wothódnoćejo posrědkowało“, rozprawja młoda archeologowka. Hakle pozdźišo je sej wuwědomiła, zo je to hódnoćenje, kotrež je sej bjez reflektowanja přiswojiła. Mjeztym tajke myslenje wotpokazuje.
Powołanje archeologi přirunuje Karin Schlichting rady z dźěłom detektiwa, kiž pyta za slědami a potom z pomocu zwěsćenych indicijow wuslědźi, kak su so wužiwali. Posudźowanje žiwjenskich wobstejnosćow ludźi we wěstej dobje na zakładźe archeologiskich objektow je interpretacija, kotraž je wobwliwowana wot stawa wědomostnych dopóznaćow a našich dźensnišich zwučenosćow. Tak je tež z disertaciju młodeje archeologowki. W njej rozestaja so z hlinjanymi šćerkawami, kotrež su so při wurywanjach we łužiskich a pólskich brunicowych jamach namakali. Jedna so wo rezonančne objekty z dźěrkami, kotrež předstajeja husto figury. 1500 eksemplarow je dotal hižo katalogizowała. Dokelž je so přibližnje 95 % z nich w rowach namakało, hodźa so poměrnje dokładnje do časa mjez 1300 a 500 do Chrystusa zarjadować. „Přirjadowanje ke konkretnym dobam je poměrnje młode“, tak archeologowka. „Rudolf Virchow je w druhej połojcy 19. lětstotka jako prěni słowjanski srjedźowěk mjez 6. a 13. lětstotkom zarjadował. Zo pochadźeja hlinjane šćerkawy z tudyšich wurywanjow z bronzoweje a železneje doby, njebě dotal znate. Do mojich slědźenjow njeje so mjenujcy hišće nichtó z nimi dokładnišo zaběrał.“
Na zakładźe swojich slědźenjow je Karin Schlichting k dopóznaću dóšła, zo njemóže so pola hlinjanych šćerkawow wo hrajki jednać, hačrunjež je so tole husto we wědomostnej literaturje twjerdźiło. Šćerkawy njehodźa pak so jednozmyslnje dźěćom přirjadować, wšako su so tež w rowach dorosćenych namakali. Tež kontekst městna namakankow a wobchad z nimi njewotpowěduje hrajkam. „We łužiskej kulturje eksistowachu wulke rownišća, hdźež njeje so mjez dźěćimi a dorosćenymi rozeznawało. Pohrjeb tehdy bě – tak bych to mjenowała – wótcowski kult“, rozłožuje wědomostnica. „Jako row słužachu horncy, do kotrychž dawachu so spalene kosće a popjeł swójbnych. A w tutym zwisku su so šćerkawy namakali, husto rozbite abo spalene. Tole pokazuje na kultiski pozadk, wšako bě něhdy z wašnjom, kultiske graty rituelnje zničić, hdyž njejsu so wjace wužiwali. Tohodla tukam na to, zo su so hlinjane šćerkawy jako hojenski nastroj abo amulet přećiwo wulkemu horju wužiwali, potajkim za wotwobaranske kuzłanje. Druzy móhli sej předstajić, zo su so ludźo ze šćerkawami do transy přinjesli.“
Aktualnje přihotuje archeologowka referat wo glazěrowanych jejkach. Chce předstajić swoju tezu, kotraž znapřećiwja měnjenju druhich wědomostnikow, zo njebě glazěrowanje hliny tudyšim rodam znate. Wuchadźišćo jeje teorije je, zo běchu hlinjane šćerkawy pola łužiskich kmjenow runje tak rozšěrjene kaž pola druhich, na př. na teritoriju dźensnišeje Pólskeje. Podobnje bě to z jejkami – a to z tajkimi z běłeje hliny runje tak kaž z pomolowanymi a glazěrowanymi. Glazěrowane pak su so dotal jenož Słowjanam Kiewskeje Rusy připisowali. Při tym pak so njeje wobkedźbowało, zo wšak su so tež na kupje Baltiskeho morja Wolin w zapadnej Pólskej zbytki glazurow namakali. To rěči za to, zo bě glazěrowanje mjez Słowjanami bóle rozšěrjene hač dotal myslene. W swojim přednošku chce wědomostnica na prašenje wotmołwić, hač jedna so pola glazěrowanych jejkow wo praformu dźensa znatych serbskich jutrownych debjenkow.
Čehodla njetworja stawizny Słowjanow hłowne ćežišćo wustajeńcy Radušanskeho muzeja?
Hilfestellung:
Wotmołwa 1 by korektna była.
Na čim so K. Schlichting postorkuje?
Hilfestellung:
Wotmołwa 1 by korektna była.
Kotre faktory maja po wuprajenju K. Schlichting wliw na wułožowanje namakankow?
Hilfestellung:
Wotmołwa 1 by korektna była.
Čehodla je sej K. Schlichting wěsta, zo njejednaše so pola šćerkawow wo dźěćace hrajki?
Hilfestellung:
Wotmołwa 2 by korektna była.
Za čo su so šćerkawy po měnjenju K. Schlichting wužiwali?
Hilfestellung:
Wotmołwa 3 by korektna była.
Kotre twjerdźenje chce archeologowka w swojim přednošku wuwróćić?
Hilfestellung:
Wotmołwa 2 by korektna była.
Kotre swoje přeswědčenje chce K. Schlichting w přednošku předstajić?
Hilfestellung:
Wotmołwa 3 by korektna była.
