zwucowanje
cytanje
Cytański test ma styri źěle. W pśespytowańskej situaciji maśo za njen
60 minutow casa.
K tekstam słušaju nadawki. Naklikniśo pšawe wótegrono!
Sćo w prědnem źělu wótrězka cytanje. Dopołniśo nadawki a klikniśo pótom na „dalej“. Za tym se zachopijo drugi źěl. Gaž sćo wšykne styri źěle absolwěrowali, zgónijośo wuslědk.
Pśecytajśo se teksty A do Č a nadawki 1 do 6. Wuzwólśo k nadawkam jadno pšawe wótegrono.
Hilfestellung:
Ordnen Sie fünf Texten die passende Überschrift zu.
Sćo w drugem źělu wótrězka cytanje. Dopołniśo nadawki a klikniśo pó tom na „dalej“.
Pótom se zachopijo tśeśi źěl. Gaž sćo wšykne styri źěle absolwěrowali, zgónijośo wuslědk.
Pśecytajśo se tekst a tekstowe wurězki A do E. Pśirědujśo proznym městnam w teksće se góźece wurězki.
Gołubje a cłowjek
Hyšći pśed někotarymi lětźasetkami jo k wobrazoju kuždego burskego abo farskego dwóra słušał gołubjeńc połny gołubjow. To jo se změniło. Źinsa wuglědajoš gołubje za wětšy źěl jano hyšći na naměstach w městach. Gołubje źe kuždy znajo, ale lěbda něchten wó nich wěcej wě. ( 7 )
Gołubje ga su prědna pjerina, kótaruž jo luź domesticěrował. Južo 4500 do Kristusa su se prědne gołubje kubłali, nejpjerwjej drje głownje jich dobrego měsa a jajow dla. Luź jo teke skóro spóznał wurědnu zamóžnosć gołubjow, se pśez daloke distance orientěrowaś, a jo wužywał zamóžnosć k pósrědnjenju powěsćow. Listowe gołubje dojśpiju spěšnosć 160 km na góźinu a leśe bźeze wšogo 1000 km wob źeń. Něga su se głownje zasajźowali pśi wójnskich rozestajenjach, ale teke za wjasołe powěsći. Farao Ramses II. na pśikład jo w lěśe 1279 do Kristusa pśez listowe gołubje dał wózjawiś wjasołu powěsć wó swójom kronowanju. ( 8 )
Listowe gołubje ga jano namakaju drogu slědk: domoj. Toś su se musali za dalšny pósrědnjeński lět zasej na wuchadnišćo pósłanki dowjasć. Tšach jo gołubjam teke grozył pśez pazoraki, wósebnje sokoły, ako su byli wót pśeśiwneje strony dresěrowane a su gołubje w pówětšu pópadnuli. Někotare listowe gołubje su se za swóje wurědne wugbaśa samo wuznamjenili. Źinsa se kublu skóro jano hyšći za sportowe wuběźowanja.
Gołubjecy pórik wóstanjo se cas žywjenja zwěrny. Togodla cesće se gołubje ako symbol lubosći. Wó lubujucyma se groni, až kurkocotej ako marijanka. Běły gołub jo we wjele kulturach symbol měra. Jo to był gołub, kenž jo z oliwoweju gałuzku do Noachowego kašća slědk pśileśeł a z tym pokazał na zachopjeńk nowego žywjenja a na měr mjazy cłowjekom a Bogom. W kśesćijaństwje jo gołub symbol Swětego Ducha a měra, w islamje stoj za zwěrnosć, w grichiskej mytologiji za lubosć.
( 9 ) Něźi tśi do pěś milionow toś tych gołubjow jo było we pódzajtšnych stronach USA a Kanady žywych. Z kopicami su byli zastśělone a zjěźone, dobrego měsa a konkurencnego myslenja farmarjow dla. Z pśiběrajucym techniskim póstupom jo se góńtwa na nje pśiwóstśiła. 1896 jo jano hyšći roj z něźi 250 000 drogujucymi gołubjami eksistěrował a jo był na jadnučkem dnju zestśělany. Slědny eksemplar jo zaginuł w lěśe 1914 w zwěrjeńcu amerikańskego města Cincinnati.
Teke pla nas jo se wobraz wó gołubjach w zajźonych lětźasetkach kradu změnił. Gaž su gołubje něga raz woblubowane byli, ga se jich młogi źinsa rownowen žada. Wósebnje w městach wuglědajoš roje gołubjow. Pó Drugej swětowej wójnje su namakali w ruinach a rozpadankach idealne wuměnjenja za gnězdźenje a su se tam dla swójogo malsnego rosćenja a wuwiśa rozmnožyli. W ludnosći se cesto twarźi, až pśenosuju gołubje chórosći a až jich gnoj wšakoraki twaŕski material, wósebnje pěskowc, pśežerjo.
( 10 ) Škódy na twarjenjach abo pěskowcowych skulpturach ga se zawinuju w prědnem rěźe pśez kisały dešć, wótchadne płuny a pśirodne zmjernjenje. Wobglědujomy gołubje lubjej bźez pśedsudkow ako to, což su: symbol za wšo dobre.
Sćo w tśeśem źělu wótrězka cytanje. Dopołniśo nadawki a klikniśo pó tom na „dalej“. Pótom se zachopijo dalšny źěl. Gaž sćo wšykne źěle absolwěrowali, zgónijośo wuslědk.
Pśecytajśo se tekst a nadawki 11 do 14. Rozsuźćo, lěc wótpowěduju twarźenja nadawkow 11 do 14 tekstoju (pšawje) abo nic (wopak).
Šula a pśichod dolnoserbšćiny
Nam wšyknym jo wědobne, kak wobgrozona dolnoserbšćina jo, kak mało powědarjow ma. Wuslědki wědomnostnego pśeslěźenja wucby serbšćiny na bramborskich zakładnych šulach to wobkšuśiju. Njejo to zawiny dosć, se w rěcnem kubłanju skóńcnje na nowu drogu zwěriś? Załoženje imersiwneje dolnoserbskeje zakładneje šule mógało rozwězanje něntejšneje mizery byś a šansa za wózroźenje dolnoserbšćiny.
Pó metoźe imersije se južo wuspěšnje źěła we Witaj-źiśownjach. Pó tej metoźe pśiswójuju se źiśi serbšćinu, z tym až se z nimi we wšednem dnju pśecej konsekwentnje serbski powěda. Na taki part se twóri pśirodny serbski rěcny rum, źož jo serbšćina ceło samorozmějucy komunikaciski srědk a nic jano pśedmjat wuwucowanja. To dejał teke zaměr modeloweje zakładneje šule byś. Rozmjej, dej-li se dolnoserbska rěc wóžywiś, pótakem se zasej pśirodnje wót generacije ku generaciji w familijach dalej dawaś – ga njedosega, gaž źiśi słyše rěc jano w pśedmjaśe serbšćina a we wubranych bilingualnje wuwucowanych pśedmjatach. Serbska rěc dejała cełe šulske žywjenje póstajaś: pśestawki, cełodnjowske póbitowanja, rědowniske jězdy atd., wósebnje pak ceły wobceŕk wucby, njewótwisnje wót pśedmjatow. To by wótpowědowało metoźe imersije. Wšykne komunikaciske póśěgi by serbskorěcne byli: wucabnik–wuknik, wucabnik–wucabnik, wuknik–wuknik.
Zakładna šula jo za imersiwnu wucbu predestiněrowana. Źiśi su serbskorěcnemu wobchadanju ze źiśownje pśiwucone a starjejše koncept pódpěraju. Pśedmjaty njejsu pśekopjone z fachoweju leksiku. Na rozdźěl k wušym schójźeńkam jo how skerjej móžno, se na woplěwanje rěcy koncentrěrowaś. Centralnu rolu pśi tom graju wucabniki. Wšykne dejali běžnje serbski powědaś a wuwucowaś móc. Rowno tak njewuzbytne jo pozitiwne nastajenje wšyknych k samorozmějucemu nałožowanju rěcy a metodiki. To njeby jano wuknikam tyło, ale skóńcnje teke wucabnikam samym.
Za modelowu imersiwnu šulu, z kótarejuž jo zwězana naźeja na wózroźenje dolnoserbšćiny, by se musali politiske drogi rownaś. Trjeba by było z hynakšymi ako tuchylu płaśecymi měritkami měriś – na pśikład, gaž źo wó minimalnu licbu wuknikow za pśizwólenje rědownje resp. šule. Abo wó transport wuknikow. Kubłanišćo dejało pśistupne byś źiśam z cełego serbskego sedleńskego ruma Bramborskeje. Wózenje wuknikow z wěcej zdalonych jsow do šule by se musało pśez wósebne rědowanja zarucyś. Dłujkodobnje wiźone mógała se serbska rěc pśez toś te wukniki zasej dostaś do stronow, źož jo se južo zgubiła.
Dalej dejała šula wuźaržowaś kontakty a wuměny za granicami Bramborskeje – na pś. do Górneje Łužyce. Dožywjenje tamnego samorozmějucego, intaktnego serbskorěcnego žywjenja w šuli a zwenka njeje (pśez rědowniske wulěty, wuměny wuknikow, listowe pśijaśelstwa a pódobne) mógało byś mócna motiwacija za swójske rěcne zaźaržanje a kulturny angažement. Pozitiwne dožywjenja wuměnow mógu teke pśipomogaś wuwědobnjenju swójskeje identity a pśisłušnosći. Pódobne efekty mógali měś zmakanja z drugimi europskimi mjeńšynami. Z dodatnym póbitowanim dalšnych rěcow njeby modelowa šula jano swěśak serbšćiny była, ale teke pioněr mjazynarodnych póśěgow w regionje.
Se wě, někotare lěta by pśejšli, nježli až by wuspěchy imersiwneje serbskeje zakładneje šule widobne płody pśinjasli. Te by se potencěrowali, gaž by se prědne absolwenty zasej do systema wrośili: ako serbski powědajuce starjejše, wucabniki a wótkubłarje, kótarež rěc swójim źiśam a wuknikam cele pśirodnje dalej dawaju. Jano z nimi móžo se wózroźenje serbšćiny raźiś. Se wě, nejpjerwjej muse se zrědowaś někotare zakładne pšašanja, kenž njedaju se rowno lažko rozwězaś, nježli až móžo se taka šula zwopšawdniś. Toś njocomy dłujko wótlěkaś. Dajmy se skóńcnje do diskusije!
Awtor jo dobreje mysli, až daju se jogo pśedstajenja realizěrowaś.
Pśinosk wótbłyšćujo indirektnje, w kótarych dypkach serbskorěcne kubłanje tuchylu njedocynijo.
W teksće wobswětluju se zakładne principy planowaneje noweje šule.
Załoženje jadnučkeje šule dej dolnoserbsku rěc zachowaś.
Sćo w drugem wótrězku tśeśego źěla wótrězka cytanje. Dopołniśo nadawki a klikniśo pó tom na „dalej“. Pótom se zachopijo stwórty źěl. Gaž sćo wšykne styri źěle absolwěrowali, zgónijośo wuslědk.
Pśecytajśo se tekst znowego a k tomu nadawka 15 a 16. Rozsuźćo, lěc wótpowědujotej zespominanja w nadawkoma 15 a 16 tekstoju (pšawje) abo nic (wopak).
Šula a pśichod dolnoserbšćiny
Nam wšyknym jo wědobne, kak wobgrozona dolnoserbšćina jo, kak mało powědarjow ma. Wuslědki wědomnostnego pśeslěźenja wucby serbšćiny na bramborskich zakładnych šulach to wobkšuśiju. Njejo to zawiny dosć, se w rěcnem kubłanju skóńcnje na nowu drogu zwěriś? Załoženje imersiwneje dolnoserbskeje zakładneje šule mógało rozwězanje něntejšneje mizery byś a šansa za wózroźenje dolnoserbšćiny.
Pó metoźe imersije se južo wuspěšnje źěła we Witaj-źiśownjach. Pó tej metoźe pśiswójuju se źiśi serbšćinu, z tym až se z nimi we wšednem dnju pśecej konsekwentnje serbski powěda. Na taki part se twóri pśirodny serbski rěcny rum, źož jo serbšćina ceło samorozmějucy komunikaciski srědk a nic jano pśedmjat wuwucowanja. To dejał teke zaměr modeloweje zakładneje šule byś. Rozmjej, dej-li se dolnoserbska rěc wóžywiś, pótakem se zasej pśirodnje wót generacije ku generaciji w familijach dalej dawaś – ga njedosega, gaž źiśi słyše rěc jano w pśedmjaśe serbšćina a we wubranych bilingualnje wuwucowanych pśedmjatach. Serbska rěc dejała cełe šulske žywjenje póstajaś: pśestawki, cełodnjowske póbitowanja, rědowniske jězdy atd., wósebnje pak ceły wobceŕk wucby, njewótwisnje wót pśedmjatow. To by wótpowědowało metoźe imersije. Wšykne komunikaciske póśěgi by serbskorěcne byli: wucabnik–wuknik, wucabnik–wucabnik, wuknik–wuknik.
Zakładna šula jo za imersiwnu wucbu predestiněrowana. Źiśi su serbskorěcnemu wobchadanju ze źiśownje pśiwucone a starjejše koncept pódpěraju. Pśedmjaty njejsu pśekopjone z fachoweju leksiku. Na rozdźěl k wušym schójźeńkam jo how skerjej móžno, se na woplěwanje rěcy koncentrěrowaś. Centralnu rolu pśi tom graju wucabniki. Wšykne dejali běžnje serbski powědaś a wuwucowaś móc. Rowno tak njewuzbytne jo pozitiwne nastajenje wšyknych k samorozmějucemu nałožowanju rěcy a metodiki. To njeby jano wuknikam tyło, ale skóńcnje teke wucabnikam samym.
Za modelowu imersiwnu šulu, z kótarejuž jo zwězana naźeja na wózroźenje dolnoserbšćiny, by se musali politiske drogi rownaś. Trjeba by było z hynakšymi ako tuchylu płaśecymi měritkami měriś – na pśikład, gaž źo wó minimalnu licbu wuknikow za pśizwólenje rědownje resp. šule. Abo wó transport wuknikow. Kubłanišćo dejało pśistupne byś źiśam z cełego serbskego sedleńskego ruma Bramborskeje. Wózenje wuknikow z wěcej zdalonych jsow do šule by se musało pśez wósebne rědowanja zarucyś. Dłujkodobnje wiźone mógała se serbska rěc pśez toś te wukniki zasej dostaś do stronow, źož jo se južo zgubiła.
Dalej dejała šula wuźaržowaś kontakty a wuměny za granicami Bramborskeje – na pś. do Górneje Łužyce. Dožywjenje tamnego samorozmějucego, intaktnego serbskorěcnego žywjenja w šuli a zwenka njeje (pśez rědowniske wulěty, wuměny wuknikow, listowe pśijaśelstwa a pódobne) mógało byś mócna motiwacija za swójske rěcne zaźaržanje a kulturny angažement. Pozitiwne dožywjenja wuměnow mógu teke pśipomogaś wuwědobnjenju swójskeje identity a pśisłušnosći. Pódobne efekty mógali měś zmakanja z drugimi europskimi mjeńšynami. Z dodatnym póbitowanim dalšnych rěcow njeby modelowa šula jano swěśak serbšćiny była, ale teke pioněr mjazynarodnych póśěgow w regionje.
Se wě, někotare lěta by pśejšli, nježli až by wuspěchy imersiwneje serbskeje zakładneje šule widobne płody pśinjasli. Te by se potencěrowali, gaž by se prědne absolwenty zasej do systema wrośili: ako serbski powědajuce starjejše, wucabniki a wótkubłarje, kótarež rěc swójim źiśam a wuknikam cele pśirodnje dalej dawaju. Jano z nimi móžo se wózroźenje serbšćiny raźiś. Se wě, nejpjerwjej muse se zrědowaś někotare zakładne pšašanja, kenž njedaju se rowno lažko rozwězaś, nježli až móžo se taka šula zwopšawdniś. Toś njocomy dłujko wótlěkaś. Dajmy se skóńcnje do diskusije!
Awtor pśinoska napomina, se wuskoboźiś za napšawdne rozwažowanje wutwórjenja wósebneje dolnoserbskeje zakładneje šule. Z takeju zwězujo naźeju, až se raźijo dolnoserbsku rěc zasej wóžywiś a licbu luźi, kótarež ju ceło pśirodnje wšednje wužywaju, bytostnje pówětšyś. Kradu wěcownje rozkładujo swóje pśedstajenja wó napšawach, z kótarymiž by se toś ten zaměr mógał dojśpiś – pokazujucy pak teke na to, až jo same dopołnjenje wuměnjenjow južo wupominajuce pśedewześe. Jo pśeznanjony, až se jadna wó wobśěžnu, ale jadnučku drogu zgubjenju dolnoserbskeje rěcy zadoraś.
W pśinosku wužyjo awtor góźbu, aby na to pokazał, kak dejała dolnoserbska zakładna šula pšawje źěłaś, jolic až dej se serbska rěc w Bramborskej wobchowaś a wóžywiś. Lěcrownož se tuchylu prakticěrowana rozměra serbski pódawaneje wucby jano skrotka njepósrědnje narěznjo a šwika, zawóstajijo pśinosk zaśišć, až se awtor na doněntejšnem póstupowanju w serbskorěcnem kubłanju zwusoka póstarcyjo. Rownocasnje póbitujo kopicu myslickow, kótarež pórucujo ako doprědkaŕske a doněntejšne njedostatki wótpórajuce. Jich realizěrowanje by atraktiwnosći dolnoserbskeje šule a rěcy pśinosowało.
Sćo w stwórtem źělu wótrězka cytanje. Dopołniśo nadawki a klikniśo pó tom na „dalej“. Pótom zgónijośo wuslědk wótrězka cytanje.
Pśecytajśo se nejpjerwjej nadawki 17 do 23. Pón cytajśo wěcny tekst. Naklikniśo pšawe wótegrono.
Jajka, grajki, šćerkotawy
W kopiji słowjańskego groźišća ze 9./10. stolěśa njedaloko Raduša jo jaden z nejmodernjejšych archeologiskich muzeumow Nimskeje. We njom se prezentěruju namakanki z wurywanjow we wobceŕku wudobywanja brunice w Dolnej Łužycy. Lěcrownož se wó słowjańske groźišćo jadna, nadpadnjo, až se słowjański aspekt we wustajeńcy w relatiwnje snadnej měrje jawi. Slězyna togo jo, až se prezentěruju wšykne casowe doby, z kótarychž su se pśi tudejšych wurywanjach zawóstanki nadejšli. »Njeglědajucy na to pak mógał se słowjański cas šyrjej wobjadnaś.« měni nowa wědomnostna sobuźěłaśeŕka muzeuma Karin Schlichting. »Pó mójom měnjenju jo słowjański srjejźowěk w muzeumach Bramborskeje zasadnje pódreprezentěrowany. To ma njesławnu tradiciju a se wótbłyšćujo teke w akademiskich naglědach. Tak se na pśikład až do źinsajšnego twarźi, až jo keramika słowjańskich rodow njerědna a primitiwna. Teke nam studentam jo se to na uniwersiśe tšošku wótgódnośujucy pósrědnjało« rozpšawja młoda archeologowka. Akle pózdźej jo se wuwědobniła, až jo to gódnośenje, kótarež jo se bźez refleksije pśiswójła. Mjaztym pak take myslenje wótpokazujo.
Pówołanje archeologa pśirownujo Karin Schlichting rada ze źěłom detektiwa, ako pyta za slědami a pótom z pomocu na pśedmjatach zwěsćonych indicijow wuslěźijo, kak su se wužywali. Pósuźowanje žywjeńskich wobstojnosćow luźi we wěstej dobje na zakłaźe archeologiskich objektow jo interpretacija, kótaraž jo wobwliwowana wót stawa wědomnostnych dopóznaśow a našych źinsajšnych zwuconosćow. Tak jo to teke z disertaciju młodeje archeologowki. W njej se rozestaja z glinjanymi šćerkotawami, kótarež su se nadejšli pśi wurywanjach we łužyskich a pólskich brunicowych jamach. Jadna se wó rezonancne objekty ze źěrkami, kótarež pśedstajaju cesto figury. 1500 eksemplarow jo doněnta južo katalogizěrowała. Dokulaž jo se pśibližnje 95% z nich w rowach namakało, daju se poměrnje dokradnje do casa mjazy 1300 a 500 do Kristusa zarědowaś. »Pśirědowanje ku konkretnym dobam jo poměrnje młode«, tak archeologowka. »Rudolf Virchow jo w drugej połojcy 19. stolěśa ako prědny słowjański srjejźowěk mjazy 6. a 13. stolěśim zarědował. Až póchadaju glinjane šćerkotawy z tudejšych wurywanjow z bronzoweje a zelezneje doby, njejo było dotychměst znate. Do mójich slěźenjow ga njejo se hyšći nichten z nimi dokradnjej zaběrał.«
Na zakłaźe swójich slěźenjow jo Karin Schlichting wuznała, až njamóžo se pśi glinjanych šćerkotawach wó grajki jadnaś, lěcrownož se tak cesto we wědomnostnej literaturje twarźi. Šćerkotawy pak njedaju se jasnje źiśam pśirědowaś, pśeto su se teke w rowach dorosćonych namakali. Teke kontekst městna namakankow a wobchadanje z nimi njewótpowědujotej grajkam. »We łužyskej kulturje jo wjelike rownišća dało, źož njejo se mjazy źiśimi a dorosćonymi rozeznawało. Zakopowanje jo tegdy było – tak by ja tomu groniła – wóścojski kult« rozkładujo wědomnostnica. »Ako row su słužyli gjarnce, do kótarychž su se dawali spalone kósći a popjeł pśiswójźbnych. A w toś tom zwisku su se šćerkotawy namakali, cesto rozbite abo spalone. To pokazujo na kultisku slězynu, dokulaž něga jo był nałog kultiske rědy rituelnje znicyś, gaž njejsu se wěcej wužywali. Togodla se myslim, až su se glinjane šćerkotawy wužywali ako gójeński instrument abo amulet pśeśiwo wjelikej bědnosći, pótakem za wótwoborańske guslowanje. Druge mógali se pśedstajiś, až su se luźe ze šćerkotawami do transe pódali.«
Tuchylu pśigótujo archeologowka referat wó glazěrowanych jajkach. Co pśedstajiś swóju tezu, kótaraž pśeśiwi měnjenju drugich wědomnostnikow, až njejo glazěrowanje gliny tudejšym rodam było znate. Wuchadnišćo jeje teorije jo, až su glinjane šćerkotawy pla łužyskich rodow rowno tak rozšyrjone byli ako pla drugich, na pś. na teritoriumje źinsajšneje Pólskeje. Pódobnje jo to było z jajkami – a to z takimi z běłeje gliny rowno tak ako z pómólowanymi a glazěrowanymi. Glazěrowane pak su se doněnta jano Słowjanam Kiewskeje Rusy pśipisowali. Pśi tom pak njejo se na to glědało, až su se teke na kupje Baltiskego mórja Wolin w pódwjacornej Pólskej zawóstanki glazurow namakali. To powěda za to, až jo glazěrowanje mjazy Słowjanami wěcej rozšyrjone było, ako doněnta myslone. W swójom pśednosku co wědomnostnica na pšašanje wótegroniś, lěc se pśi glazěrowanych jajkach jadna wó praformu źinsa znatych serbskich jatšownych pyšnotkow.
Cogodla njetwórje stawizny Słowjanow głowne śěžyšćo wustajeńce radušańskego muzeuma?
Hilfestellung:
Wótegrono 1 by było korektne.
Na com se K. Schlichting póstarkujo?
Hilfestellung:
Wótegrono 1 by było korektne.
Kótare faktory maju pó wugronjenju K. Schlichting wliw na wukładowanje namakankow?
Hilfestellung:
Wótegrono 1 by było korektne.
Cogodla jo se K. Schlichting wěsta, až njejo se pśi šćerkotawach wó źiśece grajki jadnało?
Hilfestellung:
Wótegrono 2 by było korektne.
Za co su se šćerkotawy pó měnjenju K. Schlichting wužywali?
Hilfestellung:
Wótegrono 3 by korektne było.
Wó kótarem twarźenju co archeologowka w swójom pśednosku dopokazaś, až njejo pšawe?
Hilfestellung:
Wótegrono 2 by korektne było.
Kótare pśeznanjenje co K. Schlichting w pśednosku pśedstajiś?
Hilfestellung:
Wótegrono 3 by korektne było.
